مسئولیت کیفری و شرایط آن

آشنایی با مسئولیت کیفری و شرایط آن

محتوا نمایش

در صورتیکه فردی مرتکب عملی برخلاف قانون شود، خود شخص مسئول عمل مجرمانه اش خواهد بود و نه شخص دیگری؛ به همین خاطر با هدف برقراری عدالت، شخص مجرم می بایست مجازات شود.
به بیان دیگر، منظور از مسئولیت کیفری، آثار و نتایجی است که متوجه خود شخص خطاکار از انجام عمل مجرمانه می ‌شود. بنابراین مجرمانی که از قدرت فهم و درک برخوردار هستند و به سن بلوغ رسیده‌ اند، دارای مسئولیت کیفری می باشند.

مطابق با قانون، اشخاصی که مجرم شناخته می شوند از دو حالت خارج نیستند. اشخاص بدون مسئولیت کیفری و اشخاص دارای مسئولیت کیفری.

نحوه تشخیص این افراد و بررسی مسئولیت کیفری و شرایط آن در این مقاله به طور کامل شرح داده شده است. همچنین با معرفی سرفصل های زیر به کلیه سوالات شما پیرامون این موضوع پاسخ خواهیم داد:

-مسئولیت کیفری چیست؟

-مسئولیت کیفری چه موانعی دارد؟

-مسئولیت کیفری درباره اشخاص حقیقی و حقوقی به چه صورت است؟

-مسئولیت کیفری و مدنی چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟

مسئولیت کیفری چیست و چه شرایطی دارد؟

همانطور که ذکر شد مسئولیت کیفری به منظور برقراری عدالت بین دو طرف دعوا برقرار شده است. در شرایط کلی مسئولیت کیفری شیوه ای از مسئولیت شخصی به حساب می آید. به همین خاطر مسئولیت کیفری مشمول اشخاص حقیقی می شود.

توجه داشته باشید که مسئولیت کیفری زمانی که متوجه شخص حقوقی شود این مسئولیت از شخص حقیقی ساقط نخواهد شد.

در تعریف شرایط مسئولیت کیفری نیز می توان گفت که قانون به منظور مجازات مجرمین شرایطی را پیش بینی کرده است که به آن شرایط مسئولیت کیفری می گویند.

هدف از انجام مسئولیت کیفری چیست؟

مطابق با قانون می ‌توان گفت که هدف از انجام مسئولیت کیفری و شرایط اعمال آن برای افراد جامعه، در نظر گرفتن مجازات برای مجرمان است. این موضوع با هدف: دفاع از جان و مال افراد جامعه، ایجاد نظم، اصلاح و تربیت مجرمان و متجاوزان قانون، عبرت گرفتن اشخاص دیگر از انجام جرم و جبران خسارات عمومی و شخصی، تعریف شده است.

مسئولیت کیفری چه موانعی دارد؟

مطابق با تعریف ارائه شده در بالا هر شخصی که مرتکب عملی مجرمانه شود، مستحق مجازات است. با این وجود ممکن است در مواردی، موانعی ایجاد شود که بر اساس آن شخص مجرم مجازات نشود. از جمله موانع مسئولیت کیفری می توان به: مجنون بودن یا نابالغ بودن مجرم و یا انجام عمل مجرمانه در حالت مستی و اکراه شخص اشاره کرد.

بنابراین از جمله مسئولیت کیفری و شرایط آن، وضعیت عادی شخص مجرم از نظر عقلی است. در تعریف جامع تر می توان گفت که این شخص می بایست بالغ باشد و یا دچار زوال عقلی (مانند افراد مجنون) نباشد. همچنین در جرایم عمدی می ‌بایست هدف و نیت شخص مجرم را از انجام عمل در نظر گرفت.

در لیست زیر به کلیه موانع مسئولیت کیفری اشاره شده است:

نرسیدن به سن بلوغ
اکراه
جنون
خواب یا بیهوشی (در صورتیکه عمدی نباشد.)
مستی و بی‌اراده بودن (در صورتیکه عمدی نباشد.)
بی‌اطلاعی از حکم قانون نسبت به جرم بودن یک فعل
دفاع مشروع
انجام جرم بوسیله حکم قانونی
انجام جرم با دستور مقام دارای صلاحیت
جرم به دلیل اقدام متعارف والدین یا ولی قانونی جهت تادیب یا محافظت از کودک یا فرد مجنون
جرم در اثر سوانح ورزشی
عمل جراحی که با مسئولیت شخص بیمار یا سرپرست وی انجام گیرد.
اگر جرم به دستور مقام رسمی انجام شود و آن عمل غیرقانونی بوده باشد، انجام‌دهنده مسئول نخواهد بود بلکه دستوردهنده مجازات می‌شود.

نکاتی پیرامون بررسی موانع مسئولیت کیفری

-برخی از جرایم و تصمیمات در زمینه مجازات به نتایج عمل مجرم بستگی دارد. به همین دلیل می بایست هدف و نیت نتیجه برای قانون روشن شود.

-توجه داشته باشید در صورتیکه شرایط اعمال مجازات مجرم با مانع روبرو شود و شخص دارای معاون یا شریک جرم باشد، خود شخص از مجازات تبرئه خواهد شد و معاون یا شریک جرم وی مورد مجازات قرار می گیرد.

-در بررسی مسئولیت کیفری و شرایط آن، ذکر این نکته الزامی است که ممکن است برخی از اعمال مطابق با قانون جرم محسوب ‌شود اما مامور یا فردی خاص مطابق با حکم مقام عالی این اعمال را انجام می دهد.

در این موقعیت نیز مسئولیتی متوجه شخص نخواهد شد. با این حال در نظر داشته باشید که شخص دستور دهنده می بایست دارای صلاحیت لازم باشد و حکم صادر شده در منافع قانون باشد. طبق شرایط ذکر شده شخص مجرم از مسئولیت کیفری تبرئه خواهد شد.

مسئولیت کیفری درباره اشخاص حقیقی و حقوقی به چه صورت است؟

همانطور که در بالا اشاره شد مسئولیت کیفری در معنای کلی به اشخاص حقیقی مرتبط است و فقط هنگامی شخص حقوقی دارای مسئولیت کیفری است که شخصی حقیقی به نمایندگی از او مرتکب جرم شده باشد. این مسئولیت نیز باعث نمی ‌شود که شخص حقیقی از مجازات تبرئه شود.

در مورد شرایط مسئولیت کیفری افرادی که مشمول مسئولیت کیفری و شرایط آن می باشند ، می توان به دو دسته حقوقی و حقیقی اشاره کرد. منظور از مسئولیت حقیقی انسان است. یعنی این گونه مسئولیت ها تنها برای انسان اعمال می شوند و مسئولیت حقوقی نیز به شرکت ها و موسسات و ادارات مربوط می شود.

از مصادیق اعمال مجازات اشخاص حقوقی می توان به: انحلال دائم یا موقت، مصادره اموال و محرومیت از یک یا چند عمل به شکل دائم یا موقت اشاره کرد. مطابق با قانون، جریمه نقدی برای اشخاص حقوقی حداقل دو برابر و حداکثر چهار برابر مجازاتی است که برای شخص حقیقی در همان جرم تعریف شده است.

به همین خاطر در نظر داشته باشید در مواردی اشخاص حقوقی مجرم شناخته شده و می بایست مسئولیت عواقب کار مجرمانه خود را بپذیرند. البته هنگامی که قائم مقام و یا نماینده قانونی شخص با استفاده از نام و اعتبار وی مرتکب عمل خلاف قانون شده باشد، شخص حقیقی از مجازات تبرئه نشده و علاوه بر شخص حقوقی نماینده قانونی وی نیز در برابر عمل انجام گرفته مجازات خواهد شد.

دفاع مشروع در شرایط مسئولیت کیفری به چه صورت است؟

چنانچه شخصی در شرایط مسئولیت کیفری، مرتکب عملی مجرمانه شود اما مشمول مجازات آن نشود، حالت دفاع مشروع به وجود می آید. اما در نظر داشته باشید که هر عمل مجرمانه مشمول دفاع مشروع نخواهد بود و تنها در شرایطی تحت عنوان شرایط مسئولیت کیفری می توان از عمل مجرمانه دفاع از خود استفاده کرد. شرایط مسئولیت کیفری در لیست زیر آورده شده است:

حمله و تعرض به شخص به گونه ای باشد که شخص مدافع راهی بجز انجام عمل مجرمانه نداشته باشد.
تعرض و حمله می بایست به صورت غیر قانونی و ناجوانمردانه صورت گرفته باشد. به گونه ای که مدافع در صورت عدم دفاع از خود و یا شخصی که توسط خطری تهدید شده است دچار صدمات جبران ناپذیری شوند.
دفاع فرد می بایست با نوع حمله فرد حمله کننده متناسب باشد.
در صورتیکه مدافع در حالت عادی و بدون واکنش جدی نتواند از نجات جان خود و یا دیگران محافظت کند.
حمله به گونه ای باشد که شخص به شدت مورد تهدید جانی و مالی قرار گرفته باشند.

مسئولیت کیفری و مدنی چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟

در تعریف مسئولیت مدنی می توان گفت: “شخصی که با انجام عمل عمدی یا بی ‌احتیاطی به جان، مال و آبروی فرد دیگری تجاوز کند، چه آسیب مادی باشد و چه معنوی، در مقابل عمل خود مسئول است و می بایست خسارت ایجاد شده را جبران کند.”

در بررسی تفاوت این دو مسئولیت می بایست در نظر داشت که در نوع کیفری ضرر و خسارات به وجود آمده، در قبال جامعه است. اما در مورد مسئولیت مدنی، بیشتر خسارات به شخص خاصی وارد شده است.

هم چنین همانطور که پیشتر اشاره شد مسئولیت کیفری با هدف: دفاع از نظم جامعه، جبران خسارت عمومی، اصلاح جامعه و عبرت دیگران از انجام جرم صورت می گیرد. این در حالی است که هدف از مسئولیت مدنی، جبران ضرر و بی عدالتی وارد شده به فرد زیان ‌دیده است.

همچنین یکی از شرایط اثبات مسئولیت کیفری شخص خاطی، وجود سوء نیت و هدف مجرمانه است. اما جهت اثبات مسئولیت مدنی، نیازی به اثبات اراده مجرمانه شخص خاطی نمی باشد.

به طور کلی به منظور تحقق مسئولیت کیفری همه جوانب روانی و عوامل محیطی در زمینه شکل گیری جرم برای بررسی مقدار و نوع مجازات در نظر گرفته می شود تا اصل شخصی بودن مسئولیت کیفری اعمال شود. اما در مورد مسئولیت مدنی، طبق میزان خسارت به وجود آمده مجازات یا جریمه مقرر خواهد شد.

مسئولیت کیفری و شرایط آن چیست؟

مسئولیت کیفری و شرایط آن یکی از مهم‌ترین مفاهیم حقوق جزا است که تعیین می‌کند چه زمانی یک فرد به دلیل ارتکاب جرم قابل مجازات خواهد بود. در واقع بدون تحقق شرایط لازم، امکان اعمال مجازات وجود ندارد. آشنایی با مفهوم مسئولیت کیفری و شرایط آن به افراد کمک می‌کند تا از حقوق قانونی خود مطلع باشند و در صورت طرح شکایت یا اتهام، دفاع درستی داشته باشند. برای آشنایی با روند رسیدگی کیفری می‌توانید مقاله دادگاه کیفری چیست و چه وظایفی را بر عهده دارد؟ و همچنین مجازات دعوای خیابانی را مطالعه کنید.

مفهوم مسئولیت کیفری

مسئولیت کیفری و شرایط آن به این معناست که فرد در زمان ارتکاب جرم باید دارای شرایط قانونی لازم برای انتساب جرم باشد. اگر شخصی فاقد قصد، اراده یا اهلیت قانونی باشد، ممکن است مسئولیت کیفری متوجه او نشود. در این زمینه، بررسی دقیق شرایط توسط دادگاه انجام می‌شود که توضیحات آن در مقاله دادگاه کیفری چیست و چه وظایفی را بر عهده دارد؟ آمده است. همچنین برای درک بهتر تفاوت جرایم عمدی و غیرعمدی می‌توانید مقاله جرم ارتشاء چیست و چه مجازاتی برای آن تعیین شده است؟ را مطالعه نمایید.

شرایط تحقق مسئولیت کیفری

1. وجود عنصر قانونی جرم

در بحث مسئولیت کیفری و شرایط آن اولین شرط، وجود قانون است. هیچ رفتاری جرم محسوب نمی‌شود مگر اینکه در قانون برای آن مجازات تعیین شده باشد. این اصل در تمامی نظام‌های حقوقی پذیرفته شده است. برای آشنایی بیشتر با جرایم قانونی، مطالعه مجازات دعوای خیابانی و جرم ورود به عنف چیست و چه مجازاتی دارد؟ مفید است.

2. وجود عنصر مادی

در بررسی مسئولیت کیفری و شرایط آن باید عمل مجرمانه به‌صورت خارجی تحقق یافته باشد؛ یعنی صرف نیت بدون انجام عمل، معمولاً موجب مسئولیت کیفری نمی‌شود. در مواردی که عمل موجب خسارت شود، امکان پیگیری از طریق نحوه مطالبه خسارت با جلب نظر کارشناس وجود دارد.

3. وجود عنصر معنوی

عنصر معنوی شامل قصد یا تقصیر است. در مبحث مسئولیت کیفری و شرایط آن باید اثبات شود که فرد با اراده و آگاهی مرتکب جرم شده است. اگر فرد فاقد قصد مجرمانه باشد، ممکن است مسئولیت کیفری کاهش یابد یا منتفی شود. برای بررسی دقیق این موضوع، مطالعه دادگاه کیفری چیست و چه وظایفی را بر عهده دارد؟ توصیه می‌شود.

موارد رفع مسئولیت کیفری

در برخی شرایط، با وجود وقوع جرم، مسئولیت کیفری و شرایط آن به‌گونه‌ای است که فرد از مجازات معاف می‌شود؛ مانند جنون، صغر سن، اکراه یا اضطرار. این موارد به عنوان عوامل رافع مسئولیت شناخته می‌شوند. برای آشنایی بیشتر با دعاوی مرتبط می‌توانید مقالات وکیل خانواده شمال تهران و وکیل خانواده همدان را مطالعه نمایید.

نقش وکیل در اثبات یا رد مسئولیت کیفری

در پرونده‌های مربوط به مسئولیت کیفری و شرایط آن حضور وکیل بسیار مهم است. وکیل می‌تواند با بررسی عناصر جرم، دفاع مناسب ارائه دهد و از تضییع حقوق موکل جلوگیری کند. برای دریافت مشاوره می‌توانید به وکیل خانواده یزد مراجعه کنید.

جمع‌بندی نهایی

مسئولیت کیفری و شرایط آن زمانی تحقق می‌یابد که سه عنصر قانونی، مادی و معنوی جرم وجود داشته باشد. در صورت فقدان هر یک از این شرایط، امکان انتساب جرم کاهش می‌یابد یا از بین می‌رود. آگاهی از این موضوع به افراد کمک می‌کند تا در برابر اتهامات کیفری دفاع مؤثری داشته باشند و حقوق قانونی خود را بشناسند.